Artikel 1 van 21

📝 Noodbiscuitsblikken uit 1961 | Victoria, De Gruyter, Verkade & Patria (Blog)

📝 Noodbiscuitsblikken uit 1961 | Victoria, De Gruyter, Verkade & Patria (Blog)

Noodbiscuitsblikken uit de Koude Oorlog – Een vergeten stukje Nederlandse geschiedenis

Een geel metalen blik, 72 biscuits en een klein openingssleuteltje. Wat op het eerste gezicht een eenvoudige voedselverpakking uit 1961 lijkt, vertelt een bijzonder verhaal over Nederland tijdens de Koude Oorlog. Een tijd waarin de dreiging van een nieuwe wereldoorlog aanwezig was en zelfs biscuitfabrikanten een rol speelden bij de voorbereiding op noodsituaties.

Een bijzondere klantvraag

Soms begint een interessant historisch verhaal met een eenvoudige vraag. Onlangs ontvingen wij bij Retro & Design een bericht van een klant over een origineel Victoria-noodbiscuitsblik uit december 1961.

Zij had van een voormalige collega gehoord dat dergelijke blikken speciaal voor het Kadaster zouden zijn vervaardigd. Dat maakte ons nieuwsgierig. Voor wie waren deze blikken eigenlijk bedoeld? En waarom komen we vergelijkbare exemplaren tegen van verschillende Nederlandse biscuitfabrikanten?

We gingen op onderzoek uit.

Nederland tijdens de Koude Oorlog

Begin jaren zestig leefde Europa onder de voortdurende dreiging van een mogelijk conflict tussen het Westen en de Sovjet-Unie. De Tweede Wereldoorlog lag nog vers in het geheugen en de ontwikkeling van kernwapens zorgde voor nieuwe onzekerheid.

Ook Nederland bereidde zich voor op mogelijke noodsituaties. In 1952 werd de Bescherming Bevolking (BB) opgericht. Deze organisatie moest burgers helpen beschermen tegen de gevolgen van oorlog en grote rampen.

Er werden schuilgelegenheden ingericht, oefeningen georganiseerd en voorlichtingscampagnes gehouden. In 1961 verscheen de bekende overheidsbrochure Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf, met praktische adviezen voor de bevolking.

Ook voedselvoorziening maakte deel uit van de voorbereidingen. Wat moest er gebeuren wanneer winkels gesloten bleven, transport stilviel of mensen langere tijd op een noodvoorraad waren aangewezen?

72 biscuits als noodrantsoen

Een van de tastbare herinneringen aan deze voorbereidingen is het karakteristieke rechthoekige noodbiscuitsblik.

Volgens de oorspronkelijke opdruk bevatte een Victoria-blik:

72 noodbiscuits, samen ongeveer 1 kilogram.
Acht biscuits per noodmaaltijd.
Circa 520 calorieën per noodmaaltijd.
In totaal negen noodmaaltijden.

De inhoud van een Victoria-noodbiscuitsblik uit 1961. AI-reconstructie op basis van videobeelden van een daadwerkelijk geopend exemplaar.

De biscuits waren bedoeld als compacte, energierijke voedselvoorziening die langdurig kon worden opgeslagen. Volgens de verpakking bleef de inhoud jarenlang houdbaar wanneer het blik gesloten, koel en droog werd bewaard.

Het deksel was voorzien van een metalen openingssleuteltje. Daarmee kon een metalen strip worden opgerold om het blik te openen.

De verpakking was eenvoudig en praktisch, maar vooral ontworpen voor langdurige opslag.

Vier Nederlandse fabrikanten van noodrantsoenen

Bijzonder is dat dergelijke noodrantsoenen niet uitsluitend door één fabrikant werden geproduceerd. Inmiddels zijn exemplaren bekend van minstens vier Nederlandse biscuitmerken.

Victoria – Dordrecht

De N.V. Biscuit- en Chocoladefabriek Victoria uit Dordrecht was een van de producenten.

Een origineel exemplaar uit december 1961 bevindt zich in onze collectie bij Retro & Design. Het goudgele metalen blik bevat nog de oorspronkelijke inhoud en beschikt over de originele openingssleutel.

Voor ons is vooral de Dordtse achtergrond interessant. Victoria was jarenlang een bekende naam in de Nederlandse biscuit- en chocolade-industrie.

Het is bijzonder dat deze Dordtse fabriek ook betrokken was bij de vervaardiging van noodvoedsel tijdens de Koude Oorlog.

De Gruyter

Ook De Gruyter vervaardigde noodbiscuits. Deze onderneming is vooral bekend van de vroegere kruidenierswinkels, die ooit in tal van Nederlandse steden te vinden waren.

Van De Gruyter zijn onder andere blikken uit 1962 bekend. Ze vertonen grote overeenkomsten met de Victoria-uitvoering, zowel in vorm en kleur als in inhoud en opschriften.

Ook op deze blikken wordt verwezen naar het Ministerie van Landbouw en Visserij.

Koninklijke Verkade Fabrieken – Zaandam

Een derde fabrikant was Verkade uit Zaandam.

Museum Rotterdam bezit een origineel Verkade-noodbiscuitsblik uit november 1961.

Volgens de opdruk bevatte dit exemplaar negen pakjes met elk acht biscuits, samen ongeveer één kilogram. Ook hier wordt het Ministerie van Landbouw en Visserij genoemd.

De uitvoering is vrijwel identiek aan die van Victoria en De Gruyter, wat wijst op gemeenschappelijke productiespecificaties.

Patria – Een minder bekende uitvoering

Naast de drie bekende namen komen we ook Patria tegen als producent van noodrantsoenbiscuits.

Stichting Het Behouden Blik heeft een exemplaar van Patria in haar collectie.

Van Patria zijn bovendien noodrantsoenblikken bekend met een inhoud van ongeveer 980 gram, soms voorzien van een papieren etiket.

Deze uitvoering verschilt van de bekende goudgele blikken van Victoria, De Gruyter en Verkade.

Of Patria volgens exact dezelfde receptuur produceerde en hoe deze noodrantsoenen werden verspreid, vraagt nog om nader historisch onderzoek.

De rol van het Ministerie van Landbouw en Visserij

Op de blikken van Victoria, De Gruyter en Verkade staat een belangrijke vermelding:

'In overleg met en volgens receptuur van het Ministerie van Landbouw en Visserij vervaardigd door...'

Daaronder volgt de naam van de betreffende fabrikant.

Deze tekst laat zien dat de overheid betrokken was bij de ontwikkeling van de biscuits.

De overeenkomsten in inhoud, voedingswaarde en verpakking wijzen op een gestandaardiseerde aanpak waarbij verschillende fabrikanten betrokken waren.

Hoeveel blikken er precies zijn geproduceerd en hoe de productieopdrachten werden verdeeld, is vooralsnog niet vastgesteld.

Waren deze blikken speciaal voor het Kadaster?

Dan komen we terug bij de oorspronkelijke klantvraag.

Waren deze noodbiscuitsblikken speciaal voor het Kadaster vervaardigd?

Het Kadaster behoorde tot de overheidsinstellingen waar tijdens de Koude Oorlog rekening werd gehouden met mogelijke crisissituaties. Ook belangrijke overheidsdiensten moesten immers voorbereid zijn op noodsituaties.

Uit correspondentie met het Kadaster in oktober 2026 is inmiddels bevestigd dat dergelijke Victoria-noodbiscuitsblikken destijds ook daadwerkelijk aan medewerkers van het Kadaster zijn uitgereikt.

Dit betekent echter niet dat de blikken speciaal of uitsluitend voor het Kadaster werden vervaardigd. Er zijn juist duidelijke aanwijzingen voor een bredere verspreiding onder de bevolking.

Zo bevindt zich in de collectie van het Kijk & Luistermuseum een Victoria-noodbiscuitsblik dat afkomstig was van een blokhoofd van de Bescherming Bevolking.

Ook bestaan er herinneringen aan dergelijke noodrantsoenen die bij particuliere huishoudens terechtkwamen.

Volgens het Kadaster waren deze blikken niet uitsluitend bestemd voor het eigen personeel, maar maakten zij deel uit van de bredere bescherming van de bevolking.

Hoewel de verspreiding onder Kadasterpersoneel hiermee is bevestigd, blijft de precieze wijze waarop deze noodrantsoenen werden aangeschaft en gedistribueerd vooralsnog onbekend. Mogelijk kunnen historische inventarislijsten, bestellingen of archiefstukken daar in de toekomst meer duidelijkheid over geven.

Een opmerkelijk onderzoek uit 2013

Hoe lang bleven die noodbiscuits eigenlijk goed?

Dat vroeg ook de Consumentenbond zich af.

In 2013 onderzocht de organisatie verschillende zeer oude levensmiddelen, waaronder twee originele blikken noodbiscuits: een Victoria-exemplaar uit 1961 en een De Gruyter-blik uit 1962.

De onderzoekers bekeken onder andere de staat van de verpakkingen en de kwaliteit van de inhoud.

Opmerkelijk genoeg bleken de noodbiscuits uit 1962 na ruim vijftig jaar nog redelijk van smaak, hoewel ze bleek oogden en een wat synthetische geur hadden.

Het onderzoek liet zien hoe bijzonder de oorspronkelijke conservering was.

Dat betekent overigens niet dat dergelijke oude biscuits tegenwoordig nog veilig gegeten kunnen worden. De staat van de verpakking, opslagomstandigheden en mogelijke aantasting van de inhoud spelen daarbij een belangrijke rol.

Voor verzamelaars is het daarom verstandiger de blikken gesloten te bewaren.

Van noodvoorraad tot verzamelobject

Meer dan zestig jaar later hebben deze blikken een heel andere betekenis gekregen.

Wat ooit werd geproduceerd voor mogelijke noodsituaties, is tegenwoordig een bijzonder verzamelobject.

Voor liefhebbers van historische verpakkingen, Nederlands industrieel erfgoed en herinneringen aan de Koude Oorlog zijn de blikken interessant vanwege hun geschiedenis.

Vooral exemplaren die nog gesloten zijn en beschikken over de oorspronkelijke inhoud en openingssleutel hebben een bijzondere verzamelwaarde.

Ook gebruikssporen maken deel uit van hun geschiedenis. Kleine beschadigingen, verkleuringen en sporen van langdurige opslag herinneren eraan dat deze blikken tientallen jaren bewaard zijn gebleven.

Sommige stonden wellicht jarenlang in een kelder, voorraadkast of opslagruimte, wachtend op een noodsituatie die gelukkig nooit kwam.

Een klein blik met een groot verhaal

De noodbiscuitsblikken van Victoria, De Gruyter, Verkade en Patria zijn meer dan oude voedselverpakkingen.

Ze herinneren aan een tijd waarin de dreiging van oorlog onderdeel was van het dagelijks leven en waarin overheid, bedrijfsleven en bevolking zich voorbereidden op het onbekende.

Dat bekende Nederlandse biscuitfabrikanten betrokken waren bij de productie van noodrantsoenen, maakt het verhaal extra bijzonder.

Een eenvoudig metalen blik met biscuits blijkt daarmee een tastbaar stukje Nederlandse geschiedenis.

En juist dat maakt vintage verzamelen zo interessant.

Achter vrijwel ieder oud voorwerp schuilt een verhaal dat het verdient om verteld te worden.

Retro & Design – Vintage voorwerpen met een verhaal.

► Historisch beeldmateriaal – Victoria-noodrantsoen geopend

Een bijzonder kijkje in het verleden: in de video Eetbare geschiedenis opent het Driestar College een circa 55 jaar oud blik Victoria
noodrantsoen uit de jaren zestig.

De beelden laten zien hoe de biscuits oorspronkelijk in het blik waren verpakt en hoe de inhoud er na ruim een halve eeuw uitziet.
De video is te bekijken bij de afbeeldingen van dit artikel.

Bron: Driestar College, Eetbare geschiedenis, YouTube, 8 januari 2020.

Meer bronnen & historische documentatie

Voor dit artikel is gebruikgemaakt van historische museumcollecties, archiefmateriaal en publicaties:

• Museum Rotterdam ↗ - Origineel Verkade-noodbiscuitsblik uit 1961.
• Verzetsmuseum Amsterdam ↗ - Victoria-noodbiscuits uit december 1961.
• Kijk & Luistermuseum ↗ - Noodrantsoenblik en de Bescherming Bevolking.
• Stichting Het Behouden Blik ↗ - Patria-noodrantsoenbiscuits.
• Consumentenbond (2013) ↗ - Onderzoek naar de houdbaarheid van oude levensmiddelen.